Sangato Sudhir सांगतो सुधीर

          साधारणपणे माणसाच्या मनात काही भीती पिढ्यानपिढ्या घर करून राहिली आहे असे सांगितले जाते. यात वेगवेगळ्या प्रकारच्या भीती समाविष्ट आहेत. त्यामध्ये आपण उंचावरून पडतो आहोत या प्रकारची एक भीती माणसाच्या मनात असते. या भीतीचा माणसाच्या उत्क्रांतीच्या क्रमाशी संबंध आहे असे सांगितले जाते. माणूस हा सृष्टीच्या क्रमात उत्क्रांत होत गेलेला प्राणी आहे. चार्ल्स डार्विन या शास्त्रज्ञाने उत्क्रांतीचा सिद्धांत मांडला आहे.  १८५९ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या ग्रंथात हा सिद्धांत मांडण्यात आला. त्यानुसार माणूस हा माकडापासून उत्क्रांत झाला आहे असे मानण्यात येते. माकडांचा निवास प्रामुख्याने झाडावर असतो.  याचबरोबर अनोळखी ठिकाणाची बऱ्याच जणांना भीती वाटते‌. तसेच मोठ्या जनसमुदायापुढे उभे राहून बोलण्याची भीती अनेकांच्या मनात घर करून असते. याला इंग्रजीमध्ये 'स्टेज फियर' असे म्हटले जाते तर मराठीमध्ये यालाच 'सभाधीटपणा नसणे' असे म्हटले जाते. अशा वेगवेगळ्या प्रकारच्या भीती माणसाच्या मनात असतात.        ( चार्ल्स डार्विन यांचे छायाचित्र इंटरनेटवरून साभार )   ...

         'सर्वांभूती ईश्वराचा अंश आहे' असं सांगणाऱ्या संस्कृतीनेच माणसाला माणुसकीचे अधिकार नाकारले हा केवढा मोठा विरोधाभास! हा विरोधाभास दुःखद, अन्यायकारक आणि संतापजनकही आहे. परंतु चालत आलेल्या रुढीला मोडता कसा घालायचा म्हणून हा अन्याय सहन करणाऱ्यांनी देखील तो जवळपास निमुटपणे सहन केला. केवळ आर्जवं केली. संत चोखामेळा यांच्या अभंगात 'उंबरठ्याशी कैसे शिवू आम्ही याती हीन' अशा प्रकारची हतबलता केवळ व्यक्त केली. परंतु या अन्यायकारक परिस्थिती विरुद्ध दंड थोपटून उभे राहिले ते महामानव डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर. समाज म्हणून तर अपमानित जिणं पिढ्यानुपिढ्या वाट्याला आलं होतंच. परंतु बाबासाहेब दहा वर्षांचे असताना साताऱ्याहून कोरेगावला वडिलांना भेटायला जाताना जो शून्य माणुसकीचा अनुभव त्यांना आला त्याने त्यांचा अंगभूत स्वाभिमान खडबडून चेतवला. रूढींच्या जुलमी साखळदंडांनी पाय जखडलेले असतानादेखील                                                      ...

          कै. भीमसेन जोशी यांनी गायलेल्या 'आरंभी वंदिन अयोध्येचा राजा' या गीतामध्ये उल्लेख असा आहे की: 'घेता रामनाम होय पापक्षय, पुण्याचा संचय पुण्यक्षेत्री.' मी विचार करत होतो की वैयक्तिक आयुष्यात तर कमी-अधिक प्रमाणात काही चुका आपल्या हातून घडतात,  कोणाच्या हातून पाप देखील घडतं. पण समाज म्हणून आमच्या हातून काही पाप घडलंय का हो? तर विचार करताना माझ्या मनात लक्षात असं आलं की होय, आपण हे मनापासून मान्य केलं पाहिजे की समाज म्हणून आमच्याकडून पाप घडलेलं आहे. आणि ते एक-दोन दिवस नाही, एक-दोन वर्ष नाही, १००-२०० वर्ष नाही, जवळपास हजार-दोन हजार वर्ष आम्ही या देशामध्ये ते पाप करत गेलो. कोणी केलं, का केलं, त्याला जबाबदार कोण, हा सगळा विषय आपण चर्चेचा म्हणून अभ्यासकांच्यावर, विद्वानांच्यावर सोडून देऊयात. परंतु हो, आम्ही हे पाप केलंय हे आपण पहिल्यांदा मनामध्ये समजून घेऊया. ते पाप असं केलंय की 'आम्ही माणसाला माणूस म्हणून म्हणण्याचं नाकारलं'. दुर्दैवानं ते आमच्या पूर्वजांच्या हातून घडलं.                  ( छायाचित्र कृत्रिम बुद्...

           छ. शिवाजी महाराजांच्या जीवनाबद्दल किती बोलावे आणि किती लिहावे तेवढे थोडेच आहे. त्यांचे जीवन उत्तुंग होते. ध्येयाशी एकरूप झालेले त्यांचे व्यक्तिमत्व भूतलावर होऊन गेले. अत्याचारी धर्मांध परकीय सत्ता उलथवून टाकून कल्याणकारी हिंदवी स्वराज्य उभारण्याचे ध्येय शपथरूपाने अगदी बालवयातच शिवरायांनी आपलेसे केले होते. त्यांच्या जीवनातील सर्व योजना, कष्ट , पराक्रम , त्याग या ध्येयासाठीच होता. त्यामुळे हे जीवन ध्येयरूप होते असे म्हणता येते. याचे एक उदाहरण पाहूयात.                      ( छायाचित्र इंटरनेटवरून साभार )        विजापूरची आदिलशाही, दिल्लीची मुघलशाही,  गोवळकोंडाची कुतुबशाही, धूर्त व्यापारी इंग्रज, धर्मांध राजवट चालवणारे पोर्तुगीज या सगळ्यांच्या विरोधात महाराजांनी आपली समशेर उपसली.  देदीप्यमान यश मिळवले. परंतु जंजिऱ्याचा सिद्दी मात्र आपल्या अजिंक्य जंजिऱ्याच्या पाठबळावर आणि धूर्त तडजोडींमुळे महाराजांना जिंकता आला नाही. नेस्तनाबूत करता आला नाही. महाराजांची अनेक प्रयत्न ...

           आपल्या प्राचीन देशामध्ये सण, उत्सव यांची परंपरा हजारो वर्षांपासून चालत आलेली आहे. यात वेगवेगळ्या टप्प्यांवर नवनवीन उत्सवांंची भर पडत गेली आहे. उत्सव सुरू होण्याच्या पाठीमागे धार्मिक , खगोलीय किंवा पर्यावरणीय कारणे आहे हे लक्षात येते. यातील बरेचसे उत्सव हे समाज एकत्र येऊन सुरू होतात. काही उत्सव एखाद्या व्यक्तिच्या पुढाकाराने सुरू होतात. असे सुरू झालेले पुढे कसे चालत राहतात हे समजून घेणे उद्बोधक वाटते.   (भाटे कुटुंबातील उत्सवातील छायाचित्र सौजन्य डॉ. मानसी भाटे)         श्री. नारायण उर्फ उल्हास भिकाजी भाटेकाका पुण्यात पेरुगेटजवळ राहायचे. १९८६ मध्ये ते सिंहगड रस्त्यावरील आनंदनगर इथं राहायला गेले. भाटेकाकांनी एसकेएफ या कंपनीत अनेक वर्षे नोकरी केली. अक्कलकोटच्या स्वामी समर्थांचे ते निस्सीम भक्त आहेत. त्या भक्तितून घरात दर बुधवारी सत्संग सुरू केला. हळूहळू या सत्संगाला भक्तांची गर्दी वाढत गेली. भाटेकाकांनी याला जोड दिली ती स्वामी समर्थांच्या प्रकटदिनाच्या उत्सवाची. चैत्र शुद्ध द्वितीया म्हणजे गुढीपाडव्याचा दुसरा दिवस हा स्वामीं...

         "सुधीर, यात दोष कुणाचा? मुलीचा ? पालकांचा? शिक्षकांचा? की समाजाचा?" विवेकानंद केंद्राचे ज्येष्ठ कार्यकर्ते विश्वासराव लपालकर यांनी मला विचारले आणि मी विचारात पडलो. प्रसंग २०१२ किंवा २०१३ मधला आहे. स्वामी विवेकानंद यांच्या जयंतीनिमित्त आम्ही एक मोठा कार्यक्रम आमच्या महाविद्यालयाच्या पटांगणावर आयोजित केला होता. त्या कार्यक्रमात विद्यार्थ्यांना प्रतिज्ञा देण्यासाठी निवडलेल्या कला मंडळाच्या मुलीला स्वामी विवेकानंद यांचे उद्गार, "माझ्या अमेरिकन भगिनींनो आणि बंधुंनो." एवढेच माहीत होते. हे सांगितल्यावर विश्वासरावांनी मला हा प्रश्न विचारला होता. प्रश्नाचा रोख लक्षात घेऊन २०१३ या स्वामीजींच्या १५० व्या जयंतीवर्षांत पुण्यात इतर कार्यकर्त्यांच्या मदतीने चरित्र कथनाचे जवळपास ५० कार्यक्रम आणि पथनाट्याचे जवळपास ३० कार्यक्रम आम्ही केले. या कार्यक्रमांचा आनंद आणि समाधान त्यात सहभागी झालेल्या आम्हा सर्वांना वाटले.               ( वसतिगृहातील विद्यार्थी कार्यक्रम सादर करताना )            स्वामीजींचे चरित्र...