Posts

Showing posts with the label आचार्य अत्रे

सहज, सोपं बोलणे लिहिणे

Image
        "जीवनातील व्यामिश्रतेचे व्यापक परिप्रेक्षातून अवलोकन केले तर परस्परसंबंधांची जटिलता अनिवार्य पद्धतीने समाजाच्या आंतरप्रवाहांवर अपरिवर्तनीय परिणाम करते आहे." हे वाक्य मी गंमत म्हणून सांगितल्यावर सोबतचे म्हणाले, "गाडे सर, याचा नेमका अर्थ काय?" संवादामध्ये सोपपणा असायला हवा ह्याबद्दल चर्चा सुरू होती.  त्या दरम्यान हा संवाद झाला.                        ( छायाचित्र इंटरनेटवरून साभार )       साधारणपणे सहज समजेल असे बोलणे सोपे असते अशी समजूत आहे. पण सहज सोपे बोलणे ही बघायला गेली तर अवघड गोष्ट आहे.‌ त्यासाठी भाषेवर प्रभुत्व असणे गरजेचे असते. ते असेल तरच सोपेपणा शक्य होतो. काहीवेळा हा माणसाचा अंगभूत गुणदेखील असतो. कवयित्री बहिणाबाई चौधरी यांचे उदाहरण याबाबत आदर्श आहे. रुढार्थाने न शिकलेल्या बहिणाबाईंना आयुष्याची विलक्षण समज होती. त्या शहाणपणातून त्यांच्या काव्यरचना सोप्या परंतु अर्थपूर्ण झाल्या. अरे संसार संसार जसा तवा चुल्ह्यावर, मन वढाय वढाय जसं उभ्या पिकातलं ढोर किती हाकला हाकला फिरी ये...

आचार्य अत्रे यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे विविध पैलू

Image
    आचार्य अत्रे यांचा जन्म १३ ऑगस्ट १८९८ या दिवशी झाला. एका सभेत बोलताना आचार्य अत्रे म्हणाले, " माझा जन्म १३ ऑगस्ट चा. भारताला स्वातंत्र्य १५ ऑगस्टला मिळाले. दोन चांगल्या गोष्टींच्या मध्ये एक वाईट गोष्ट घडावी लागते म्हणून स.का.पाटील यांचा जन्म १४ ऑगस्ट या दिवशी झाला. आपल्या विरोधकांना वेगवेगळ्या प्रकारे उपहासाने नामोहरम करण्याचा हा एक आचार्य अत्रे यांच्या शैलीचा नमुना होता. स. का. पाटील हे त्या काळात मुंबई प्रदेश काँग्रेसचे अध्यक्ष होते. संयुक्त महाराष्ट्राला त्यांचा विरोध होता. " सूर्य चंद्र असतोपर्यंत मुंबई महाराष्ट्राला मिळणार नाही." असे विधान त्यांनी केले होते. त्यावर अत्रे म्हणाले होते की , "सूर्य चंद्र काय तुझ्या बापाचे नोकर आहेत का?" अशा या विरोधकाला हिणवण्याची संधी आचार्य अत्रे यांनी आपल्या वाढदिवसाच्या भाषणात घेतली होती.        ( छायाचित्र इंटरनेटवरून साभार )          आचार्य अत्रे यांचे यांचा जीवनपट बघताना असे लक्षात येते की त्यांना जे करायचे होते ते करता आले नाही. त्यांना स्वतःला आपल्या काकांसारखे वकील व्हायचे होते. पण आ...

पुस्तक परिचय 'मी कसा झालो?'

Image
     अंगभूत गुण आणि कर्तृत्व, योगायोग, मिळालेल्या संधी आणि त्या संधीचे रुपांतर यशात करण्यासाठी केलेली धडपड अशा अनेक गुणांनी ज्यांचे आयुष्य विविधरंगी झाले अशी व्यक्ती म्हणजे आचार्य अत्रे. त्यांच्या गळ्यात सत्काराचे हार पडले तसे तुरुंगात जाण्याची वेळदेखील आली. स्तुतीसुमनांचा वर्षाव आणि शिव्याशापांचा भडिमार अशा दोन्ही गोष्टींना त्यांना सामोरे जावे लागले. त्यामुळे दंतकथा वाटाव्यात अशा घटना त्यांच्या आयुष्यात घडल्या. या आयुष्याची वाटचाल कशी झाली याचे दर्शन घडवणारे पुस्तक म्हणजे 'मी कसा झालो?'.           ( छायाचित्र इंटरनेटवरून साभार )         १३ ऑगस्ट १८९८ ते १३ जून १९६९ असे जवळपास सत्तर वर्षांचे आयुष्य त्यांना लाभले. त्या आयुष्यतील १९५३ पर्यंत झालेली वाटचाल सांगणारे हे पुस्तक आहे. तोपर्यंत आचार्य अत्रे यांनी काव्य, विडंबन, शिक्षण, नाट्य, राजकारण , चित्रपट, पत्रकारिता, वक्तृत्व अशा अनेक क्षेत्रांत आपले कर्तृत्व सिद्ध केले होते. अशा बहुपेडी आयुष्याची ओळख करुन देणारे अवघड काम या पुस्तकात सहजपणे पूर्ण झाले आहे.      माणस...

आचार्य अत्रे : विनोदी साहित्यिक

Image
      विनोदी लिहिणे हे खूप सोपे आहे अशी बऱ्याच जणांची समजूत असते. परंतु विनोदी लिहिणे हे खूप अवघड असते असे आचार्य अत्रे आणि इतर अनेक साहित्यिकांनी वारंवार सांगितले आहे. आचार्य अत्रे यांना विनोदी लेखन सहजपणे जमत गेले याचे रहस्य त्यांच्या मूळच्या खोडकर स्वभावात आहे असे आपल्याला म्हणता येईल. शाळेमध्ये शिकत असताना सुट्टी मिळावी म्हणून उंदीर मारून शाळेत नेऊन टाकणे, दृष्टी अधू असलेल्या शिक्षकांच्या शेजारी उभे राहून वर्गात वाकुल्या दाखवणे, गुरुजींच्या उपरण्याचे टोक कापणे या आणि अशा पद्धतीच्या अनेक खोड्या त्यांनी केल्या यातून अनेक वेळा हशा पिकला तर काही वेळा आचार्य अत्रे यांना याबद्दल मारदेखील खावा लागला.          ( छायाचित्र इंटरनेटवरून साभार )  परंतु मूळ विनोदी खोडकर स्वभाव केवळ एवढेच असून चालत नाही. तर आचार्य अत्रे म्हणतात तसे , "ज्याला जीवनातील ताल आणि तोल समजतो तोच विनोदी लिहू शकतो." याचबरोबर जीवनाचा असलेला वैविध्यपूर्ण अनुभव हीदेखील आचार्य अत्रे यांची भक्कम जमेची बाजू आहे. त्या आधारावर त्यांना विनोदी लेखन करता आले. हे लेखन अतिशय लोकप्रिय झाले. ...

आचार्य अत्रे यांच्या घरगुती आठवणी

Image
    प्रसिद्ध व्यक्तिंच्या खाजगी आयुष्याबद्दल स्वाभाविकपणे अनेकजणांना कुतुहल असते. आचार्य अत्रे यांच्या आयुष्याबाबतदेखील त्या काळात अनेक लोकांना कुतुहल होते. त्यांच्या कन्या प्रसिद्ध साहित्यिक शिरीष पै यांनी नियतकालिके , वृत्तपत्रे आणि  'पपा' या आपल्या पुस्तकात आचार्य अत्रे यांच्या घरगुती अनेक आठवणी लिहून या कुतुहलाचे काहीसे शमन केले आहे. 'कवी दिसतो कसा आननी?' यांसारख्या प्रश्नाचे काही उत्तर त्यातून मिळते. ( आचार्य अत्रे यांच्या कन्या शिरीष पै आणि मीना देशपांडे. छायाचित्र हर्षा देशपांडे यांच्या फेसबुक वॉलवरून साभार )     ‌‌ मनस्वी जगणारे, चांगल्याचे भरभरून कौतुक करणारे आणि आपल्या विरोधकांवर आवेशाने तुटून पडणारे अत्रे घरगुती वातवरणात प्रेमळ पती, पिता, आजोबा अशा अनेक भूमिका पार पाडत होते. मुलींच्या विवाहांदरम्यान आनंदाने भावूक होऊन अश्रू गाळत होते. त्यांचे कोडकौतुक करत होते. परदेशी गेल्यावर आवर्जून नातवंडांसाठी भेटवस्तू, खेळणी आणत होते.        शिरीष पै आवर्जून लिहितात की त्या लहान असताना दिवसा माणसांच्या गराड्यात असलेले हास्याची कारंजी विनो...

आचार्य अत्रे यांची पत्रकारिता

Image
      आचार्य अत्रे यांचा पत्रकारितेच्या क्षेत्रातलादेखील प्रवेश अतिशय योगायोगाने झाला. सुरुवातीला शिक्षण क्षेत्र, नाट्य क्षेत्र व्याख्याने यामधून ते महाराष्ट्रभर प्रसिद्ध झाले होते. त्यानिमित्ताने वेगवेगळ्या कारणांनी त्यांनी त्यावेळी चालू असलेल्या नियतकालिकात लेखन केले होते. परंतु स्वतः पत्रकार क्षेत्रात प्रवेश केला नव्हता.         ( छायाचित्र इंटरनेटवरून साभार )       नवयुग चित्रपट कंपनीची स्थापना करताना अत्रे यांचा संबंध बापूराव राजगुरू यांच्याशी आला. राजगुरू हे 'राष्ट्रीय सुविचार प्रसारक मंडळी' यांच्या वतीने प्रसिद्ध होणारे ' दैनिक लोकशक्ती' हे वर्तमानपत्र चालवित असत. अचानकपणे हे काम त्यांच्याकडून काढून घेण्यात आले. परंतु संपादक आणि इतर कर्मचारी यांना मात्र संस्थेने कामावर घ्यायचे नाकारले. आचार्य अत्रे राजगुरू यांच्यासोबत या सर्व लोकांना भेटायला गेले असतांना त्यांच्यावर कोसळलेली बेकारीची कुऱ्हाड लक्षात घेऊन आचार्य अत्रे यांनी 'मी साप्ताहिक सुरू करतो.' असे आश्वासन दिले. काही दिवसातच त्यांनी 'नवयुग' हे साप्ताहिक सुरू केले. हे वर्ष होते ...

आचार्य अत्रे यांचे वक्तृत्व

Image
      आचार्य अत्रे यांच्या वेगवेगळ्या पैलूंपैकी एक पैलू आहे तो त्यांच्या वक्तृत्वाचा! आपल्या हयातीत आचार्य अत्रे यांनी अनेक वेळा हजारो तर काही प्रसंगी लाखो श्रोत्यांपुढे भाषणे केली. दीर्घकाळ ती भाषणे लोकांच्या स्मरणात राहिली समाज मनावर त्यांचा ठसा उमटला आहे.          ( छायाचित्र इंटरनेटवरून साभार )       'विनोदी वक्ते' हा आचार्य अत्रे यांचा लौकिक सर्वत्र आहे. आचार्य अत्रे यांनी लिहिले आहे, ' व‌क्त्याचा लौकिक हादेखील वक्त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाचा भाग समजला पाहिजे.' आचार्य अत्रे यांचे आयुष्यातील पहिले भाषण इयत्ता चौथी केलेले आहे. हे भाषण वेगळ्या कारणाने विनोदी झाले. पाठ केलेले भाषण विसरल्यामुळे ते मध्ये मध्ये 'झालं' असं म्हणू लागले. थोड्यावेळाने वर्गातील सर्व विद्यार्थीदेखील त्यांच्यासोबतच 'झालं' 'झालं' असं म्हणू लागले आणि त्यामुळे सर्व जण हसू लागले. नंतर म.ए.सो. भावे हायस्कूलमध्ये शिकत असताना एका वक्तृत्व स्पर्धेमध्ये भाग घेऊन त्यांनी संत तुकारामांच्या जीवनावर भाषण केले. एक छोटे चरित्र मिळवून ते पाठ करून ते भाषण खणखणीत आवाजात केले. त्...

आचार्य अत्रे यांचे काही चित्रपट

Image
      नाट्य क्षेत्रात मिळालेल्या यशामुळे आचार्य अत्रे यांना आणखीनच प्रसिद्धी मिळाली. त्यातून त्यांचे चित्रपट लेखन सुरू झाले. सुरुवातीला दादासाहेब तोरणे, विश्राम बेडेकर यांच्यासाठी त्यांनी प्रत्येकी एक पटकथा लिहिली. परंतु दिग्दर्शकांनी त्या पटकथेत पुष्कळ दुरुस्त्या केल्या. ते आचार्य अत्रे यांना पटले नाही म्हणून त्यांनी चित्रपटासाठी कथा लेखन करायचे नाही असे ठरवले. पण नंतर 'हंस पिक्चर्स' संस्थेच्या निमित्ताने त्यांची बाबुराव पेंढारकर , मास्टर विनायक यांच्याशी ओळख झाली आणि चित्रपट लेखनाला सुरुवात झाली. त्यातून त्यांनी धर्मवीर, ब्रम्हचारी, ब्रॅंडीची बाटली, अर्धांगी अशा काही चित्रपटांच्या कथांचे लेखन केले. हे चित्रपट पुष्कळ प्रसिद्धीस आले.           ( छायाचित्र इंटरनेटवरून साभार )       यानंतर नवयुग चित्रपट कंपनी स्थापन करण्यात आली. त्यामध्ये हे सर्वजण संचालक म्हणून सहभागी झाले. परंतु या कंपनीच्या कामकाजात मतभेद झाल्यानंतर अत्रे बाहेर पडले.       पण चित्रपट निर्मिती करण्याची इच्छा अत्रे यांना स्वस्थ बसू देत नव्हती...

आचार्य अत्रे यांची सत्यकथांवर आधारित काही नाटके

Image
      तत्कालीन कवींवर लिहिलेल्या विडंबन कविता आचार्य अत्रे यांनी 'झेंडूची फुले' या पुस्तकात प्रसिद्ध केल्या. यामुळे हळूहळू साहित्य क्षेत्रात त्यांची कीर्ती वाढू लागली. आचार्य अत्रे हे राम गणेश गडकरी यांच्या प्रभावाखाली तयार झाले होते. गडकरी स्मृतिदिनाची अत्रे यांनी केलेली भाषणे,  अत्रे यांचे शाळेतील प्रयोग, त्यांचे लंडनला जाऊन शिक्षणशास्त्र शिकून येणे,  ठिकठिकाणी वेगवेगळ्या विषयावर भाषणे करणे यामुळे आचार्य अत्रे प्रसिद्धीच्या झोतात आले होते.  ( छायाचित्र इंटरनेटवरून साभार )       १९३३ मध्ये एके दिवशी त्या वेळच्या बालमोहन नाटक मंडळीचे प्रमुख दामू अण्णा जोशी आचार्य अत्रे यांच्याकडे आले. अत्रे यांनी नाटक लिहावे असा यांनी आग्रह धरला. अत्रे यांनी तोपर्यंत व्यावसायिक नाटक लिहिलेले नव्हते. परंतु दामू अण्णा जोशी यांच्या आग्रहामुळे आणि सततच्या पाठपुराव्यामुळे व्यावसायिक नाटकांच्या क्षेत्रात आचार्य यात्रे यांचा प्रवेश झाला. स्वतःच्या प्रतिभेने आचार्य अत्रे यांनी अनेक नाटके लिहिली‌. ती खूप लोकप्रिय ठरली. त्यामुळे त्यांना एक प्रसिद्ध नाटककार म्हणूनदेखील ...

आचार्य अत्रे यांचा विद्यार्थी दशेतील खोडकरपणा

Image
     आचार्य अत्रे हे लहानपणापासूनच खोडकर वृत्तीचे होते. आपल्या शालेय आयुष्यातील खोडकरपणाचे काही प्रसंग त्यांनी आत्मचरित्रात लिहून ठेवले आहेत.       त्यांचे वडील केशवराव अत्रे काही काळ सासवड मुन्सिपलिटीमध्ये नोकरी करत होते. त्यांना बिडी ओढण्याची सवय होती. त्यांचे एक मित्र नेहमी घरी येत आणि दोघे मिळून बिड्या ओढत असत. अत्रे यांनी एके दिवशी बिडीच्या बंडलांमधील काही बिड्या काढून त्यात फटाक्यांतील दारू भरली आणि त्या पुन्हा बंडलामध्ये ठेवून दिल्या. त्यांचे वडील आणि मित्र बिड्या ओढू लागल्यानंतर साहजिकच त्याचा स्फोट झाला. नंतर अर्थातच अत्रे यांना भरपूर मार  मिळाला.       अत्रे मराठी शाळा शाळेतील म्हणजे आजच्या भाषेतील चौथीचे शिक्षण पूर्ण करून इंग्रजी पहिलीत दाखल झाले. आपल्याला खूप इंग्रजी यायला लागले असा त्यांना फाजील आत्मविश्वास वाटू लागला. ते शिकलेल्या मराठी शाळेत एक दिवशी इंग्रजी अधिकारी येणार होते. त्यांच्या स्वागतासाठी तयार केलेल्या बॅनरमध्ये Welcome असे लिहिले होते. त्यामध्ये एक L कमी असून ते Well Come असे लिहिले पाहिजे असे अत्रे यांनी ...

आचार्य अत्रे यांनी लिहिलेले शिक्षण क्षेत्रातील गमतीदार अनुभव

Image
        आचार्य प्रल्हाद केशव अत्रे यांनी शिक्षण क्षेत्रामध्ये जवळपास वीस वर्षे काम केले या काळातील अनेक गमतीदार अनुभव त्यांनी लिहिले आहेत.         ( छायाचित्र इंटरनेटवरून साभार  )        १९२२ मध्ये अत्रे यांनी कॅम्प एज्युकेशन  सोसायटीच्या हायस्कूलमध्ये मुख्याध्यापक म्हणून नोकरी स्वीकारली आणि त्यांनी त्या शाळेत बदल करण्यासाठी खटपट सुरू केली. या शाळेत एक कारकून होते. ते काही वर्गांना शिकवण्याचे कामदेखील करायचे. अत्रे यांची खटपट बघून त्यांनीदेखील त्याला साथ दिली आणि काही मुलांची आडनावे बदलली. तेली या आडनावाचे केले ऑइलमॅन , सोनारचे केले गोल्डमॅन आणि न्हावी या आडनावाचे केले बार्बर. ते कारकून अभिमानाने अत्रे यांना आपण केलेले बदल सांगू लागले. त्यावेळी अत्रे यांनी कपाळावर हातच मारून घेतला असेल. त्यांना समजावून विशेषनामांचे असे भाषांतर करू नये हे सांगितले.       शिक्षण शास्त्रातील पदवी घेण्यासाठी अत्रे यांनी मुंबईच्या ट्रेनिंग कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला. त्यांच्यासोबत अनेक शिक्षक सरकारी अधिकारी हे सहाध्यायी म्...

आचार्य अत्रे यांची शिक्षण क्षेत्रातील कामगिरी

Image
       आचार्य प्रल्हाद केशव अत्रे यांनी कविता, नाटक, वक्तृत्व, चित्रपट, वृत्तपत्र, संसदीय लोकशाही अशा अनेक क्षेत्रांत उत्तुंग कामगिरी केली. त्याचबरोबर त्यांनी शिक्षण क्षेत्रातही महत्त्वाची कामगिरी केली आहे.          ( छायाचित्र इंटरनेटवरून साभार )      अत्रे यांना वकील व्हायचे होते पण वडिलांच्या आकस्मिक मृत्यूमुळे ते शिक्षण क्षेत्रात आले. १९१९ मध्ये बी.ए. झाल्यावर त्यांचे वडील अचानक मरण पावले. तेव्हा मुंबईत जाऊन नोकरी करत करत वकील व्हायचे असे ठरवून ते मुंबईला आले.      मुंबईत त्यांनी सॅंडहर्स्ट हायस्कूल, रॉबर्ट मनी हायस्कूल , न्यू हायस्कूल ( भर्डा हायस्कूल ) अशा तीन शाळांमध्ये जवळपास दोन अडीच वर्षे काम केले. त्यातील न्यू हायस्कूलमध्ये शिक्षण क्षेत्रातील नवनवीन कल्पनांचा त्यांना अनुभव मिळाला. ते उत्साहाने वेगवेगळ्या उपक्रमात सहभागी होत असत.        मुंबईची हवा मानवली नाही. प्रकृती खूप खराब झाली म्हणून ते मुंबई सोडून परत पुण्याला आले. काही महिने अहिल्यानगर येथे विश्रांती व उपचार घेऊन परत पुण्याला...